Pobiedna i Adolf Traugott von Gersdorff

W "Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1883 r. napisano"

 Wigandsthal - targowisko nad strumieniem łużyckim, powiat lubijski, 597 mieszkańców (556 ewangelików, 36 katolików, 5 Żydów). Do 1815 r.należało do Saskich Łużyc. Założone na obszarze dóbr Meffersdorf w r. 1668, nosiło nazwę tych dóbr, lecz następnie od imienia dziedzica dóbr Wiganda v. Gersdorf otrzymało nazwę.  Istniała tu szlifiernia granatów. O dwie godziny drogi leży góra Tafelfichte (Smrek), na której schodzą się granice Czech, Szląska i Łużyc. W pobliskim Schwarzbahu Źródła żelaziste.

W 1667 roku Meffersdorfer Städtel (Unięcickie Miastko), jak początkowo nazywano nową liczącą już wtedy 100 domostw osadę, otrzymało od elektora Jana Jerzego II prawa miejskie, prawo górnicze na eksploatację cyny oraz prawo targowe. W XVIII wieku, kiedy złoża zostały wyczerpane, górnictwo upadło, a w miejscowości  rozwinęło się niej szlifierstwo "granatów", które w  rzeczywistości były  różnokolorowymi  szkiełkami sprowadzanymi  z Czech i Wenecji.  Początkowo obrabiano je na prymitywnych, nożnie napędzanych szlifierkach. Najpiękniejsze szklane imitacje kamieni szlachetnych nazywano "rubinami". Miejscowe szlifowane szkło można było nabyć na słynnych Targach Lipskich, we Frankfurcie oraz Królewcu. Eksportowano je także do Polski, Rosji, Holandii, a nawet na kontynent afrykański.  Od początku XIX wieku w Unięcicach rozwijało się tkactwo.

Tadeusz. Panorama Pobiednej z perspektywy Ul Hetmanskiej (Gierałtówek) lata dwudzieste ubiegłego wieku. [W:] Sudety Zachodnie. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.sudety.tu.info.pl/product_galeria.php?products_id=209&bigpic=168

Najcenniejszym zabytkiem Pobiednej jest położony w bezpośrednim sąsiedztwie centrum pałac von Gersdorfów. Pierwotny dwór z 1608 r. spłonął. Na jego miejscu w 1660 r. postawiono nowy, który rozebrano w 1764 r. Dopiero w 1767 wzniesiono obecny.

Pałac w Pobiedne. [W:] Dolny Śląsk na fotografii. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://dolny-slask.org.pl/646690,foto.html?idEntity=512398

Włości Adolfa Traugott von Gersdorff  obejmowały rozległe tereny od Świecia, poprzez Wolimierz, Wolę Sokołowską, Unięcice, Pobiedną, Gierałtówek, aż po Czerniawę w Górach Izerskich.  Siedzibą młodego arystokraty była wspaniała rezydencja w Pogodnej, wybudowana w stylu rokoko w latach 1767-1768, według projektu Conrada Gotthelfa Rothego. Pałac, za życia Gersdorffa, był miejscem spotkań uczonych i artystów. Tworzyli tu, mi innymi: malarz Christoph Nathe i rysownik Johann Gottfried Schultz.

KornelO . Pałac von Gersdorfów. [W:] Sudety Zachodnie. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.sudety.tu.info.pl/product_galeria.php?products_id=209&bigpic=112

Pałac Gersdorfów. [W:] Polska na fotografii. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie:  http://fotopolska.eu/265310,foto.html?o=b37638

Zbiory biblioteczne  Adolfa Traugott von Gersdorf  przechowywane w  Górno-Łużyckiej Bibliotekce Naukowej w Goerlitz. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Historischer_Bibliothekssaal.JPG

W przypałacowym, utrzymanym w stylu angielskim,  parku, Gersdorff zlecił  wybudowanie pawilonu, tzw. „zielonego letniego domku”, w którym przeprowadzał eksperymenty naukowe nad wyładowaniami atmosferycznymi i  obserwował niebo oraz pobliskie wzgórza.

Zielony Domek. [W:] Pałac w Pobiednej (Schloss Meffersdorf). [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.pobiedna.pl/index.php?id=historia_palac

Wyposażenie pracowni fizycznej Adolfa  Traugott von Gersdorff. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.museum-goerlitz.de/museum/sammlungen/

Jego zainteresowania astronomią były tak duże, iż w Gierałtówku, niedaleko Pobiednej, wybudowano specjalną wieżę do obserwacji planet i gwiazd. Nową budowlę Gersdorff nazwał „Mon Plaisir” („Moja Przyjemność”). Obok astronomii pasjonowała go także  mineralogia, meteorologia i medycyna. W pałacu zgromadził niezwykle cenną kolekcję minerałów i skał. Posiadał też bogate zbiory florystyczne. Gersdorff był również miłośnikiem sztuki i jej mecenasem. Zbiory malarstwa europejskiego Gersdorffa i bogata biblioteka znane były w całej okolicy.

Wieża Cesarza Wilhelma: [W:] Dolny Śląsk na fotografii. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://dolny-slask.org.pl/705211,foto.html?idEntity=520121

Tadeusz. Ruiny wieży 'Kaiser Wilhelm Thurm". [W:] Sudety Zachodnie. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie:  http://www.sudety.tu.info.pl/product_galeria.php?products_id=209&bigpic=585

Pobiedna, ul.Nowomiejska. W tle kościółek. [W:] Dolny Śląsk na fotografii. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie:  http://dolny-slask.org.pl/736640,foto.html?idEntity=519950

Po 1945 r. wiele opuszczonych obiektów sakralnych popadały w ruinę.  Przykładem takiego zabytku był ewangelicki kościół w Pobiednej.  Najstarsze wzmianki  o tzw. „czerwonym kościółku” pojawiły się już w XIII wieku. Swój ostateczny kształt świątynia otrzymała po przebudowie w latach 1687-1692. Wtedy też wybudowano wieżę kościelną liczącą blisko 50 m wysokości. Obiekt posiadał bardzo bogate wyposażenie (trzy kryształowe żyrandole z roku 1732, barokowa loża z herbami właścicieli Pobiednej – von Gersdorfów, ambona ozdobiona figurami czterech ewangelistów, czy naturalnej wielkości kamienne epitafia Wiganda von Gersdorfa  i jego małżonki Katarzyny Magdaleny. W kościele znajdowały się również drewniane epitafia innych członków tej rodziny, stanowiąc rodzinne mauzoleum.  Do dnia dzisiejszego  zachowało się, przechowywane w Muzeum Narodowym we Wrocławiu,  drewniane epitafium Heleny von Gersdorf z roku 1673.

KornelO. Ruiny kościoła przy cmentarzu.  [W:] Sudety Zachodnie. [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie. http://www.sudety.tu.info.pl/product_galeria.php?products_id=209&bigpic=21

Na zakończenie wizyty w Pobiednej warto poznać jedną z kilku legend związanych z tą miejscowością.

Brux Siegfried.  Porywacz dziewic z unięcickiego Zamku w Kotlinie.  [online] [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie:  .http://www.pobiedna.pl/index.php?id=legenda_porywacz_dziewic

Dlaczego zwróciłam uwagę na Pobiedną? Jest to kolejna miejscowość, w której dewastacji uległy zabytki wysokiej klasy. Fakt, iż miejscowy pałac był siedzibą Adolfa Traugott von Gersdorffa - naukowca i mecenasa sztuki z okresu Oświecenia, powinien skłonić władze do objęcia tego obiektu mecenatem. Tak się nie stało. Szkoda.

Bibliografia

• Chlebowski Bronisław [red.]Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich . Warszawa, 1883, s. 441. [online]. [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/3

• Epitafium Heleny von Gersdorf z kościoła w Pobiednej. [W:] Ziemia Lubańska. Dwutygodnik. [online]. [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.zl.lubań24.pl/1,3728,1,item.html

• Janusz Kulczycki:  Adolf Traugott von Gersdorff. [W:] Góry Izerskie. [online]. [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.zl.lubań24.pl/1,367,1,item.html

• Lipin Arkadiusz. Pobiedna (Unięcice) - Meffersdorf (Wigandsthal). [W:] Góry Izerskie. [online]. [Data Dostępu 8.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.goryizerskie.pl/?file=art&art_id=58

Bukowiec

Bukowiec położony jest w południowo – wschodniej części Kotliny Jeleniogórskiej w gminie Mysłakowice w pobliżu miasta Kowary. Wieś znajduje się u podnóża, porośniętej bukami, góry Mrowiec (523 m) w bezpośrednim sąsiedztwie drogi biegnącej z Kamiennej Góry przez Kowary do Jeleniej Góry. Do wsi prowadzi również droga od strony Kapnik i Gruszkowa.W okolicy rośnie wiele starych, okazałych drzew różnych gatunków, w śród których są także pomniki przyrody(3 dęby szypułkowe, jesion wyniosły i topola biała Na uwagę zasługują także: pomnikowe sosny zwyczajne, wejmutki, graby zwyczajne i jawory, a wśród roślinności zielnej stanowisko bodziszka pirenejskiego. Okolice Bukowca należą do najlepiej zachowanych w Sudetach, przykładów kształtowania krajobrazu. Słyną też z walorów widokowych. Bukowiec leży na obszarze Rudawskiego Parku Krajobrazowego. 

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z około 1305 r. Była to wieś rycerska, zapewne spora, skoro posiadała kościół. Należała do znanego śląskiego rodu von Zedlitzów, który W drugiej połowie wzniesł w Bukowcu renesansowy dwór obronny otoczony fosą.

W 1785 r. pałac kupił hrabia Fryderyk von Reden i zamieszkał w nim wraz ze swoją żoną Fryderyką, znaną nie tylko z działalności charytatywnej wśród okolicznej ludności, ale i z tego, że sprowadziła do Karpacza Górnego kościółek Wang. Von Reden przebudował pałac w stylu klasycystycznym, pozbawiając go przy okazji barokowych elementów.

Równocześnie założył rozległy park krajobrazowy w stylu angielskim i zaczął wznosić w nim szereg budowli. Jedną z nich jest, zbudowany przed 1797 r., Dom Ogrodnika, dawniej nazywany też Walterhaus, na pamiątkę zatrudnionego tu twórcy ogrodów - Walthera. Znajdowały się w nim zbiory mineralogiczne oraz kolekcja motyli, a w salonie herbacianym, od strony południowej, ściany zdobiło 12 obrazów, przedstawiających kwiaty odpowiadające każdemu z miesięcy. "Otoczony kwiatami i krzewami, wyglądał jakby znajdował się na rabacie – pisała o tym budynku Izabella Czartoryska w książce „Dyliżansem przez Śląsk. Dziennik podróży do Cieplic w roku 1816. – Kwiatów taka moc, że oko oślepia różnorodność barw zestawionych przypadkowo, jarzących się w blaskach słońca. Dom, zbudowany dokładnie według wzorów angielskiej fermy, jest uroczy. Obok pomieszczenia dla ogrodnika jest tu pokój gościnny z angielskimi oknami, wybity tapetą. Wygodne sofy, na ścianach piękne rysunki kwiatów i roślin. Można tu otrzymać herbatę, śmietankę, masło i owoce”

Na jednym ze wzgórz (niem. Kesselburg - 480 m n.p.m.) wznosiła się cylindryczna wieża Wartownicza, pełniąca funkcje wieży widokowej. 7 września 1820 r. goście bukowieckiego pałacu obserwowali z niej zaćmienie słońca.

Na wieżę można wejść po metalowych krętych schodach. Widok piękny na Karkonosze i okoliczne wsie

Na innym wzgórzu, wzniesiono w 1804 r. Belweder, nazywany też Pawilonem lub Świątynią Ateny, wzorowany na greckich budowlach. Pawilon był hołdem hrabiego Redena dla ukochanej żony Friederyki, zbudowanym w drugą rocznicę ślubu.

Goście, którzy byli tu zapraszani na herbatę mogli również podziwiać wspaniałą panoramę Karkonoszy, która się stąd roztaczała.

W parku, nie mogło zabraknąć miniaturowego Rzymskiego Amfiteatru

Neogotyckie Opactwo, zbudowano przed 1803 r. u południowego podnóża góry Mrowiec. W krypcie pochowano zmarłego w 1815 r. ministra von Redena, a w maju 1854 r. obok niego spoczęła hrabina Redenowa.

Do renomy rezydencji przyczyniły się dobre stosunki towarzyskie łączące właścicieli z członkami pruskiego domu królewskiej, przebywającymi w sezonach letnich w sąsiednich Mysłakowicach i Karpnikach. W Bukowcu bywali: Johan Wolfgang Goethe,malarz okresu romantyzmu Caspar David Friedrich, filozof, malarz samouk, teoretyk sztuki, pisarz, przyrodnik i profesor ginekologii Carl Gustav Carus, wybitny pruski mąż stanu Karl baron Rzeszy vom und zum Stein, poseł i późniejszy prezydent USA John Quincy Adams. W 1830 r. była tu caryca rosyjska z następcą tronu, król Fryderyk Wilhelm III i członkowie jego rodziny. Sławą cieszyły się zarówno wspaniałe wnętrza pałacowe (mające opinię jednych z najpiękniejszych na Śląsku), ale i park. stawy oraz większość pawilonów ogrodowych. Zostały zresztą uwiecznione w licznych miedziorytach i litografiach wykonywanych przez grafików kowarskich i tam drukowane.

Po śmierci hrabiny Fryderyki von Reden, wieś i majątek przeszły w ręce baronów von Rotenhanów. Od pocz. XIX w. rezydencja cieszyła się dużą popularnością, jej szczegółowe opisy zawierały wszystkie przewodniki. Wieś uchodziła za letnisko. Polecano miejscowe gospody, przede wszystkim browar i karczmę sądową.


Bibliografia:
Zdjęcia pochodzą ze stron:

1. Bukowiec. Zespół pałacowo - parkowy.[W:] Dolny Śląsk na fotografii.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://dolny-slask.org.pl/510539,Bukowiec,Zespol_palacowo_parkowy.html
2. Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej [W:] Narodowy Instytut Dziedzictwa. [online]. [Data dostępu: 4.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.nid.pl/UserFiles/Image/Pomniki%20Historii/Kotlina%20Jeleniog%C3%B3rska/Bukowiec%20023.jpg
3. slawkis - "Ruiny Opactwa" - Bukowiec (Rudawy Janowickie) [W:] Panoramio. [online]. [Data dostępu: 4.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.panoramio.com/photo_explorer#view=photo&position=5&with_photo_id=13640482&order=date_desc&user=1550764

Artykuły:

1. Bukowiec. [W:] Nasze Sudety. [online]. [Data dostępu: 4.07.2013]. Dostępny w Internecie: http://www.naszesudety.pl/?p=artykulyShow&iArtykul=175
2. Staffa Marek  [red.] Słownik geografii Turystycznej Sudetów.  Rudawy Janowickie. T. 5 . Wrocław: Wydawnictwo I-BIS, 1998, s. 70-82

Bożków

Kiedy jedziemy (droga 381) z Nowej Rudy do Kłodzka, po prawej stronie w dolinie, widzimy wieże kościoła i pałacu w Bożkowie.

Żeby dojechać do wsi, wystarczy skręcić z głównej szosy w prawo, przejechać paręset metrów wąską drogą biegnącą dość ciemnym wąwozem aby na koniec wjechać na placyk stanowiący "rynek"  miejscowości. Na wprost, za zamkniętą bramą, widzimy położony w parku pałac. Był to niegdyś najpiękniejszy obiekt ziemi kłodzkiej.Jeszcze w latach dziewięćdziesiątych, ubiegłego wieku, można było podziwiać zadbany park i piękne wnętrza pałacu. Obecnie...lepiej nie mówić.

Bożków należy do najstarszych osad na ziemi kłodzkiej. Dokładnie nie wiadomo kiedy wieś powstała, ale w 1348 r. Ebirhard von Maltwicz (ówczesny właściciel) darował Żonie Małgorzacie dożywocie złożone z 6 łanów w Bożkowie. 

Największy rozwój wsi nastąpił pod koniec XVIII w., kiedy to jej nowym właścicielem został Hans Franz von Magnis, który założył tu okazałą siedzibę rodową. Pozostała ona do dzisiaj najcenniejszym zabytkiem Bożkowa. Pałac w obecnej formie wzniesiony został w latach 1870 - 76 i był wielokrotnie przebudowywany i remontowany. Jest to rezydencja barokowo-klasycystyczna z potężną wieżą od strony północno-wschodniej oraz drugą, mniejszą od strony północno-zachodniej.

Do połowy lat dziewięćdziesiątych, ubiegłego wieku, w pałacu podziwiać można było: 
- salę balową,

- salę koncertową,

- okrągły gabinet z oryginalnym stołem,

Piękną klatkę schodową.

Pałac, od południa i zachodu otacza rozległy park. Początkowo był to barokowy ogród z oranżerią, bażanciarnią, fontanną i stawem ze złotymi rybkami. Sławą cieszyły się hodowane w oranżeriach orchidee. Do czasów współczesnych, niestety nie zachował się żaden element ogrodu. W latach 1827-87 teren powiększono o 5 hektarów, na których powstał park krajobrazowy. Do dzisiaj podziwiać można, zasadzone za czasów von Magnisa, lipy drobnolistne, kasztanowce zwyczajne, dąb szypułkowy i czerwony, buki, żywotnik zwyczajny i cisy. Obok schodów tarasowych rosną cyprysiki nutkajskie. Na wiosnę, park zdobią dywany z zawilców, a w lecie, między zaroślami, wypatrzeć można lilię złotogłów.

Na terenie parku zachowały się pozostałości romantycznej sztucznej ruiny wieży - zameczku z około 1800 r., która cieszyła się ogromną popularnością, także jako punkt widokowy na okolicę. W murze umieszczone zostały kamienne detale rzeźb z innych budowli (m.in. kartusz z herbem Brzegu z 1573 r.). W latach 90. XX w. część płyt została zniszczona a tę którą udało się uratować, przeniesiono do Muzeum Ziemi Kłodzkiej.

Naprzeciwko pałacu ciągnie się wysoki kamienny mur podtrzymujący tarasy ogrodowe.

Od strony północnej, na górze Grodziszcze, von Magnis wzniósł w 1801 r.romantyczną ruinę zameczku z 20-sto metrową wieżą, która była znakomitym punktem widokowym. U podnóża wieży serwowano drobne posiłki i napoje chłodzące, a za wstęp na sam szczyt pobierana byla stosowna opłata (i to nie mała!). Grodziszcze stanowiło cel wycieczek, który zazwyczaj łączono ze zwiedzaniem pobliskiego Bożkowa i tamtejszego pałacu Magnisów (Eckersdorf). Eckersturm, bo taką wieża miała nazwę, po II wojnie światowej uległa całkowitej dewastacji.

Co jeszcze można zobaczyć w Bożkowie?

We wsi rośnie bardzo stary dąb szypułkowy o ponad czterometrowej  średnicy pnia...

...a naprzeciwko pałacu znajduje się 300-letni kościół Świętych Piotra i Pawła. Słynie on z ambony w kształcie łodzi, z postacią św. Piotra jako sternika i dwóch rybaków wyciągających sieci, która jest dziełem Ludwiga Wilhelma Jaschke. Na cmentarzu obok kościoła znajduje się mauzoleum rodziny von Magnis, właścicieli dóbr w Bożkowie.

Przez wiele lat o pałac i park dbało państwo oraz nauczyciele i uczniowe Zespołu Szkół Rolniczych. W 2005 starosta kłodzki sprzedał zamek spółce Fenelon Group za 2,5 mln zł. W roku 2010 kupił go inwestor z Sobótki. W efekcie tych działań, obiekt, który znajduje się na Czerwonej Liście Zabytków, powoli rozsypuje się. Do pałacu nikt nas nie wpuści, ale warto pochodzić po parkowych, alejkach, które może dzięki temu, że nikt o nie nie dba, mogą być miejscem romantycznych spotkań.

Z pałacem w Bożkowie związana jest legenda o skarbie von Magnisów ukrytym w parku. Po II wojnie światowej, posiadłości doglądał dawny kamerdyner. Codziennie chodził on do pływalni i stukał w dno. Niestety zobaczyli to miejscowi chłopi i odkryli skrytkę. Pod dnem pływalni było ukryte srebro, złoto, puchary i dużo biżuterii (w rzeczywistości, skrytka z przedmiotami sakralnymi, pochodzącymi z pałacowej kaplicy, znajdowała się w murze tarasów). Fakt odnalezienia skrytki przez chłopów kamerdyner zgłosił na milicję. Ówczesne służby odnalazły w okolicznych gospodarstwach wiele cennych przedmiotów zrabowanych ze skrytki. Chłopi nie zdawali sobie sprawy z wartości zrabowanych przedmiotów i na przykład, zabytkową platynową chrzcielnicę, wykorzystano jako korytko dla kur. Do dziś nie wiadomo gdzie znajdują się skarby zarekwirowane wówczas przez milicję.

W czasie mojego pobytu w Bożkowie nie miałam aparatu fotograficznego, dlatego też pozwoliłam sobie na wykorzystanie zdjęć znalezionych w Internecie. Adresy stron, z których w tym celu odwiedziłam, podałam w bibliografii:

1. Bożków.[W:] Dolny Śląsk na fotografii.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://dolny-slask.org.pl/504697,Bozkow.html 
2. Długosz Wiesław: Bożków. [W:]Dokumenty Śląka.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://www.dokumentyslaska.pl/epitafia/miejscowosci/klodzko%20bozkow.html
3. Grodziszcze.[W:] Dolny Śląsk na fotografii.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://dolny-slask.org.pl/529910,Bozkow,Grodziszcze_396_m_npm__Ruina_wiezy_widokowej.html
4. Ikroopka Ewa: Bożków - Pałac. [online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: https://picasaweb.google.com/114057676646491183633/BOZKOWPAAC?noredirect=1
5. Katalog polskich zamków, pałaców i dworów. [online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/26/
6. Pałac Bożków wczoraj i dziś.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://www.zruiny.com.pl/www_pb/www/pb_index.html
7. Procyk Izabela, Procyk Michał: Bożków. Zapomniany pałac.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://travelpolska.pgiqdemjdmij.az.pl/bozkow-zapomniany-palac/
8. Staffa Marek [red]. Słownik geografii turystycznej Sudetów. T. 11: Góry Sowie. Wzgórza Włodzickie. Wrocław: I-Bis, 1995, s. 63-75
9. Wycieczki w miejsca bliskie,a niekoniecznie znane... Opary.[online].[Data dostępu: 5.06.2013].Dostępny w Internecie: http://odkrywanie.bystrzyca.pl/20110911/galeria/20110911_zap_gal_mini.html